Monday, August 10, 2009

Булган, Хөвсгөл нуур, Орхон Сэлэнгийн сав нутгаар хийсэн аяллын тэмдэглэл

Зам зуурын эрээвэр хураавар

Дэлгэр зуны цагт монголчууд бид хүн малын зоо тэнийдэг гэж ярьдаг. Үнэхээр ч зуны сайхан цагт хээр хөдөө аглаг зэлүүд нутгаар аялж байгаль дэлхийнхээ тэр дундаа үзэсгэлэнт сайхан Монгол нутгийнхаа “эс ширхэг” гэдгээ бие сэтгэлээрээ мэдрэх юутай сайхан. Бидний аялал Улаанбаатар хотоос эхлэн хүмүүсийн хэлж заншсанаар Булганаар Хатгал, Хөвсгөл нуурын зүг хөлгийн жолоо залав. Замдаа Эрдэнэт хотоор дайрч түүнээс 60 орчим километрт орших Булган аймгийн төв рүү мянганы замын нэг хэсэг болсон толигор шинэхэн замаар хурдалсаар ердөө цаг хүрэхгүй хугацаанд явж очив. Энэ замын талаар Монголд ховор барууны стандартад дөхөж очсон зам юм даа гэж хоорондоо ярилцсаар явлаа. Булган хотоос цааш зам засварын ажил ид хийгдэж байна. Энэхүү засмал замыг Булган аймгийн Уньт сум хүртэл уртасган тавьж байгаа юм байна. Хажуугаар зам засварын шороо хайрга чулуу ачсан лужир том машинууд зөрөн өнгөрөх нь сүрдмээр санагдаж үүнийг хэн жолоодож явдаг бол гэсэн сониуч зан өөрийн эрхгүй төрнө. Сониуч зандаа хөтлөгдөн машины жолоочийг анзааран хартал яав ч монгол цусны хүн биш ээ. Тэрхүү бидний машинаас даруй хэд дахин том аварга машинуудыг хүдэр чийрэг биетэй хөрслөг сайхан монгол залуус хөлөглөн явсан бол юутай бахдалтай. Даанч жолооч нарын цонхигор царай, монгол хүний бус нүүрний хэв маягаар нь “хужаа нар” гэж төвөггүй таниад нөгөө монгол орон минь овоо л сайхан хөгжиж байгаа юм байна даа хямралын үед хүртэл шинэ зам тавих ажлууд зогсоогүй юм байна гэж хөөрцөглөн ярьж явсан бидний сэтгэл нэг л дундуур болоод явчихлаа. Гэхдээ салаа бүрээс нь булаг шанд боргилсон, ар өврөөрөө битүү модонд хучигдсан Булган сайхан нутгаар аялж яваа бидний сэтгэл төдхөн сэргээд ирлээ.

Булган аймгийн нутаг дахь Уран тогоо уул.


Булган аймгийн Уньт сумын нутаг.

Булган аймгийн төвөөс Сэлэнгийн гарам хүртэл ердөө 138 км боловч бидэнд энэ замыг туулахад түрүүчийн засмал замаар явсан шиг амар хялбар байсангүй. Энхэл донхол ихтэй энэхүү замаар бид бараг 6 цаг явж Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сум орлоо. Хутаг-Өндөр сум Сэлэнгэ мөрний эрэг дээр оршдог. Бид аялалынхаа анхны шөнө энд Сэлэнгэ мөрний эрэг дээр майхныхаа гадсыг хатгаж буудаллах болов. Арван тавны тэргэл сартай шөнө чимээгүй мэлмэрэх Сэлэнгэ мөрний урсгалыг ширтэн суух юутай сайхан. Ийнхүү байгаль эхийн хайрласан хишгийг хүртэн суухдаа өөрийн эрхгүй бие сэтгэл минь юутай ч зүйрлэшгүй тайтгарлыг олж байлаа. Маргааш өглөө нь сайхан улаан наран мандаж байгаль эх бас нэг үнэгүй бэлгээ бидэнд хайрлав. Ингэж нар мандахыг харалгүй хичнээн ч удсан юм бүү мэд.

Булган аймгийн нутаг. Сэлэнгэ мөрний гүүрэн дээрээс.

Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг. Сэлэнгэ мөрний эрэг дээр.

Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумын нутаг.

Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумын нутаг. Тариан талбай.

Хутаг-Өндөрөөс цааш Хөвсгөл аймгийн Тариалан сум хүрнэ. Тариалан сум бол үржил шимт бор шороон хөрстэй аргагүй л тариалангийн нутаг юм. Төмсний улаан цэцэг зай завсаргүй ургаж улааран шаргалтах замаар нэлээн их явав. Зам хэдийгээр засмал биш ч зөөлөн толигор шороон хөрстэй тул цардмал замаас ч зөөлөн санагдаж байлаа. Зам дагуу загас, жимс зарсан багачууд машин тосч болсон болоогүй гүзээлзгэнэ, үхрийн нүд барьсаар биднийг даллан дуудаж байлаа. Хөдөөгийн малчид, ард түмний амьдрал доройтож байгалийн баялаг уруугаа ханцуй шамлан орсон нь илт. Мөнгө болгож болох юу л байна бүгдийг түүдэг болсон бололтой. Замд тааралдсан нэг монгол айл юуных нь бүү мэд өвөрмөц амттай бор өнгөтэй жимсний чанамлаар биднийг дайлсан юм л даа. Түүнийг гишүүнэ гэж бидний багад энд тэндгүй ургасан байдаг улаан иштэй том навч байдаг даа тэр ургамлаар хийдэг юм байна. Энэ хавийнхан түүнийг түүж чанамал хийдэг болсноос хойш одоо гишүүнэ гэж тэр ургамал их ховор болсон гэж гэрийн эзэгтэй ярина билээ. Тэднийх л гэхэд жилдээ 30-40 литр чанамал хийж хүнсэндээ хэрэглэдэг гэнэ. За авхаалжтай нэгэн ингээд байгалийн баялагийн үр шимийг хүртээд экологийн хувьд цэвэр бүтээгдэхүүн хэрэглэхийг үгүйсгэхгүй ч эзэгтэйн хэлснээр хүмүүс түүхдээ үндсээр нь суга татаж хаядгаас болоод сүүлийн үед тэрхүү бараг хогийн ургамал шиг хөглөрч байдаг асан гишүүнэ ховордсон гэх. Багачуудаас жимс худалдан авахдаа: -Та нарын дунд жимс түүхдээ иш мөчрийг нь гэмтээхгүй, үндсийг нь ухалгүй болгоомжтой түүдэг хүүхэд байна уу. Тийм л хүүхдээс жимс худалдан авна гэж бяцхан тендер зарлаад авлаа. Хэрвээ жимсний бутны мөчир үндсийг гэмтээчихдэг бол дараа жил жимс ургахгүй та нар жимс түүж мөнгө олж чадахгүй болно шүү дээ гэж дэмий л анхааруулах учирлах хоёрын хооронд сануулж явлаа. Энэ үгээ лав 40 шахам хүүхдэд хэлсэн. Тэднээс дор хаяж 4 нь ч гэсэн миний хэлснийг анхаарах биз ээ гэж горьдоно.

Хөвсгөл аймгийн Их-Уул сумын нутаг. Их уул.

Хөвсгөл аймгийн Их-Уул сумын нутаг. Сэлэнгийн сав.

Их-Уул сумын байгаль Булганы мөлчгөр, модоор хучигдсан дүнхгэр уулсыг бодоход хад чулуу ихтэй, хатуу хөрстэй армаг тармаг дов сондуултай болоод ч тэрүү Алтай нутгийн байгалийг санагдуулж байлаа. Зураг дээр харагдаж буй өвөрмөц тогтоцтой уулыг бодвол Их уул гэж нэрлэдэг байх, барааны газраас харагдана билээ. Бараг хажууд л юм шиг дүнхийх энэхүү уулын ар хормойд хүрэх гэж багагүй цаг зарцуулав.

Мөрөн хотод Хөвсгөл далайг үзэх гэж Хатгалыг зорьсон гадна дотны жуулчид аялагчид дүүрэн. Хот нэлээн өргөжиж хүн ам нь нэмэгдээд Мөрөн хот хаяагаа тэлж буй нь шинээр баригдсан дүнз, модон байшингуудаас харахад илхэн. Сүүлийн үеийн хувийн орон сууцны хорооллын барилгын өнгө хийц нь ихэд сайжирсан харагдана билээ.

Хөвсгөл нуурын дархан цаазат газар

Хатгалд бид шөнө орой болсон хойно очлоо. Үүдний харуул биднээс та Хөвсгөлийн их дархан цаазат газар уруу орж байгаа тул хог цаас хаяж байгаль орчин бохирдуулж болохгүй гээд томоос том хогийн уут өгсөн нь надад их олзуурхууштай санагдсан. Хогон дундаа шахам амьдардаг Улаанбаатарчууд бидэнд бас хөдөөгийн соёлоос сурах зүйл их байх шиг. Хотоос алслагдах тусам энд тэнд хийсэх гялгар уут, хог хаягдал багасаад ирнэ билээ. Энэ нь бидний байгаль дэлхийгээ бохирдож гэмтэхээс сэргийлдэг монгол малчин хүмүүсийн олон зууны туршид хэвшиж сахисан соёлтой холбоотой мэт. Уг нь нүүдэлчин монголчууд бид бууж суухдаа орчим тойрны хог хаягдлаа цэвэрлэж цэмбийлгэдэг ухаалаг ард түмэн сэн.

Нэгэн Ger Camp гэсэн хаягийг дагасаар явж очвол хашаан дотор хэдэн монгол гэр барьсан буурчийн газар хүрэв. Энэхүү буурчийн газрын эзнийг ази царайгаар нь монгол гэж бодоод монголоор ярьсан боловч хэл нэвтрэлцсэнгүй нэлээн будилав. Ярианы өнгө хөдөлгөөний байдлаар нь япончууд юм гэж дотроо таамагласан маань ч яг онолоо. Монгол орны маань үзэсгэлэнт сайхан нутгийг энэ гадныхан биднээс илүү эзэмшиж байна шүү гэсэн харуусал төдхөн төрсөн ч хужаа нар байгаагүй нь л их юм гэж жаахан тайвширах аядав. Гэсэн хэдий ч монголчууд бид монгол нутаг дээрээ яахын аргагүй нэг муу монгол гэрний оронцог (гэрийн байгаа байдал нь үнэхээр тааруухан байсан тул оронцог гэсэндээ уншигчдаасаа хүлцэл өчье) хоногийн 30,000 төгрөгөөр харийн хүнээс хөлслөөд зогсож байхад нэг их таатай санагдахгүй л байлаа. Гадны хүмүүст бол энэ нь монгол гэрийн талаар тааруухан сэтгэгдэл үлдээх магадлалтай байсан тул сэтгэл гонсойхоос ч аргагүй байв. Ер нь эдгээр япончуудын байгуулсан энэхүү хотхоны хямд төсөр байдалдаа таараагүй өндөр үнэнээс харахад тэд нэг их хөрөнгө мөнгө зарахгүйгээр зүгээр л монгол орны минь цэнгэг агаар, цэвэр ус, уул модыг жуулчдад тэр ч бүү хэл эзэн болсон бид бүхэнд маш өндөр үнээр зарж байхыг хараад харуусаж халаглахгүй байхын аргагүй.

Хатгалын төвөөс баруун зүгт байх онгоцны буудлаас цааш засаж сайжруулсан шороон замаар явсаар Хөвсгөл далайн баруун эргээр явж очив. Модон дундуурх зам энхэл донхол ихтэй ч ямар ч байсан бүр таг тулаад зогсчих хэцүү зам биш юм. Энэхүү Хөвсгөл нуурын эрэг дагуу жуулчны бааз хөл хөдөлгөөн тун ихтэй аж.

Хөвсгөл далайн хөвөөнд очоод манан дунд сүүмэлзэх мандалыг нь тольдон суух зуур бидний нэг нь -Далай гэж хэлэхээс ч аргагүй юм даа гэж шүүрс алдав. Тув тунгалаг ус мэлмэрэн тунарч ёроолынх нь чулуу алагтаад үзэсгэлэнтэй сайхныг нь өөрийн эрхгүй бишрэх сэтгэл төрж байв. Өөрийгөө гадаад их далайн чанадад нэлээн олон удаа зорчиж юм үзэж нүд тайлсан хүний тоонд оруулдаг ч өдий хүртэл ийм сайхан онгон тунгалаг устай ариун их далайг үзээгүй билээ.

Хөвсгөл далайн эрэг.

Хөвсгөл далайн эрэг.


Хөвсгөл далайн эрэг орчим.

Хөвсгөл нуурыг эрэг дахь жуулчны бааз.

Хөвсгөл нуур. Сагсгайн даваа хавьд.

Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр, Чандмань-Өндөр сумын төвүүдийн хооронд MCS-ийн татсан цахилгааны өндөр хүчдэлийн шугам.

Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нутаг. Даваан дээрх 13 овоо

Хатгалаас цааш аялал маань Сагсгайн даваа, Халзангийн даваа, Хөхийн даваа гэх бэсрэгхэн даваануудыг даван модон дундуурх замаар явсаар хойд хилийн орчим орших Цагаан-Үүр сумыг зорив. Айл амьтан бараг байхгүй буйдхан зэлүүд тайгын зам биднийг урагш хөтөлнө. Монгол орны автозамын газрын зураг авч явсан минь энэхүү зэлүүд нутгаар замаа төөрчихгүй олоход их хэрэг болсон. Тэрхүү газрын зураг дээр машин замын тэмдэглэл, гол, мөрөн, даваа гүвээний нэр тэмдэглэгдсэн байх тул хөдөө хээр зорчихдоо газрын зураг урьд өмнө огт хэрэглэж үзээгүй би хүртэл төвөггүй замаа багцаалчихаж байлаа. Бас нэгэн бяцхан нууц гэвэл холбооны болон цахилгааны шугамын шон дагаад явахад замаас хазайж өөр сум суурин хүрэх аюултай ч юутай ч бүр төөрөхийн зовлон байхгүй. Хөвсгөлийн хойд нутгуудад 2007 онд MCS компаний хийж гүйцэтгэсэн эрчим хүчний өндөр хүчдэлийн шугам тавигдсан нь энэ зэлүүд хязгаар нутгийн ард иргэд гэрэл цахилгаанаар хангагдаж нутгийн хөгжилд бодитой хувь нэмрээ оруулсаныг нутгийн ардууд талархан ярьж байлаа. Энэхүү Хатгалаас шууд Цагаан-Үүр орох замд зарим газраар жижиг машин явах ямар ч боломжгүйн дээр уулын хормой дагаж, машин ч зөрөх аргагүй нэг талаараа бяцхан цэнгэг устай уулын голоор шахагдсан газраар бараг 40 километр орчим мөлхүүлэв. Жаахан нам дор газар ороод ирэхээр ус шавар намаг нь гишгүүлэхгүй тул нутгийн жолооч хүртэл энэ замаар зун цагт явдаггүй юм байна. Гэвч аяны алтан шар зам өлзийгөө өгсөн үү яасан бид ямар нэгэн сааталгүйгээр урагшилсаар байлаа. Зорьсон газраа ирсэн хойно тэрхүү намаг балчигтай, бартаатай замаар хүрээд ирсэнийг бодоход унасан унаа, жолоодсон эзний сайных биз гэх магтаал нутгийн хүмүүсээс сонсоод урьд алс хөдөөгийн замд явж үзээгүй жолооч маань (миний нөхөр) тун маадгар сууж байлаа. Цагаан-Үүр сум орох замд Чандмань-Өндөр сумаар дайрч өнгөрдөг. Тийш очих гэж зорьсон л машин явах тул замд эл хуль хийгээд бүр нийт аялалын туршид нэг ч машин зөрсөнгүй. Чандмань-Өндөр сумын нутгийг Алун-Гоогийн төрсөн нутаг гэх бөгөөд Аригийн гол (Монголын нууц товчоонд Ариг-Ус гэж гардаг) түүгээр урсана.

Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сум. Аригийн гол

Аварга хүчтэнүүдийн нутаг Цагаан-Үүр

Цагаан –Үүр сумыг Хөвсгөлийн Хэвэн-Салуугийн уулсаас эх аван Цагаан-Үүр, Эрдэнэбулган сумдын нутгуудаар нийт 331 км газар урсаж Хөвсгөл нуураас эх авах Эгийн голтой нийлдэг Үүрийн голын нэрээр нэрлэсэн аж. Үүрийн гол цайвар шаргал өнгөөр туяарч харагдана. Голын чулуу нь цайвар шаргалаас ч тэрүү холоос цайлалзан цайвартаж харагддагаас голын нэрийг тодотгож Цагаан-Үүр гэж тус сумыг нэрлэсэн бололтой гэж таамаглав. Аялалын явцад бид Сэлэнгэ мөрөн, Орхон гол, Эгийн голоос эхлээд том жижиг олон гол мөрнийг гатлан гарсанаас Үүрийн гол гүүргүй туулсан хамгийн том гол нь байв. Голын өргөн үерлээгүй байхдаа ч нэлээн өргөн барагцаалбал 60 мерт орчим үргэлжилнэ. Хэдэн жилийн өмнө болсон их үерийн улмаас Үүрийн гол дээр тавьсан модон гүүр (уг гүүр Монгол улсын хэмжээнд хамгийн урт модон гүүр байсан гэдэг) нуржээ. Одоогоор уг гол дээр гүүр тавих эсэх ажил сонгуулийн үеэр энэхүү тойрогт нэр дэвшигчдын гол “амалгаа” болсоор нэлээн хэдэн жилийн нүүр үзжээ. Гүүр тавьдаг байлаа ч эдийн засгийн хувьд ач холбогдолгүй гэлцэнэ. Учир юунд вэ гэхээр Үүрийн голоос цааш ердөө хоёрхон багийн мянга хүрэхгүй тооны ард иргэд нутагладаг тул энэ хэдхэн хүний төлөө Үүрийн гол дээр гүүр тавих ажил ч өдий биз дээ гэх нутгийн хүмүүс ч тааралдаж байлаа. Үүрийн гол үерлэвэл Бургалтайн хөндий (Бургалтайн хөндий гэж Үүрийн голын зүүн талаар орших ой хөвчөөр хүрээлэгдсэн хавтгай таваг шиг чимээ нам задгай газрыг хэлдэг. Энэ хөндийгөөр Баруун Бургалтай, Зүүн Бургалтай гэж жижиг голууд урсдаг) нэлдээ усаар дүүрдэг удаа бий гэнэ. Үерийн улмаас хөвж ирсэн гэх өгөршиж гандсан дархи, модны үндэс энэ хөндийгөөр нэг арзайж сэрийн хэвтэх нь сүртэй харагдана. Гүүргүй болсоноос болоод Үүрийн гол үерлэвэл голын цаана боогдох энүүхэнд. Машин маань үерлээгүй байхад нь гармаар нь хамар дээгүүрээ ус хаялуулан гарсан нь урьд өмнө тийм том голоор ингэж машинаараа гаталж үзээгүй бидэнд их сүрдмээр сэтгэл түгшим үйл явдал аян замын адал явдлуудын нэг байлаа.


Үүрийн гол

Үерийн усанд туугдаж ирсэн дархинууд.

Бургалтайн хөндий.

Уйлганы хөндий.

Уншигчид маань энэхүү нутгийг гурван аваргын нутаг (Дархан аварга Дарийн Дамдин, аварга Цэвээнравдан, Бээжин, хурц арслан Бадамсэрээжид, гарьд Баяраа зэрэг алдарт бөхчүүд энэ Цагаан-Үүр сумын харьяат бөгөөд 3 аварга бүр Бургалтайн хөндийн зэргэлдээ орших Уйлганы голд төрж өсчээ) гэдгээр нь андахгүй мэдэх байх. Онгон дагшин байгалийг нь хараад үнэхээр ийм сайхан газар төрж усаар нь ундаалж явсан хүмүүс аварга хүчтэнүүд болохоос яалтай гэсэн бодол орж ирж билээ. Дархан аварга Дарийн Дамдингийн төрсөн ах, хадам ээжийн маань нагацын талын хамаатан саднаас хамгийн өндөр настай нь болох Жамсран гэх цав цагаан сахалтай буурал өвөөтэй золгож үнсүүлсэндээ би вээр тун сэтгэл хангалуун явлаа. Өдий 80 хол гарсан ч ухаан санаа саруул, өндөр янхигар биетэй энэ буурайтай хөөрөлдөж энэ орчмоор нутаглаж асан буриад зоны үүх түүхийг сонсож суух юутай ч зүйрлэшгүй их аз завшаан байлаа. Үүр, Хөх, Уйлган, Ариг, Дархинт, Хар ус, Улиастай, Баруун Зүүн Бургалтайн гол зэрэг гол горхи элбэг энэ нутаг хөвч тайгаар бүрхэгдсэн байгалийн нэн үзэсгэлэнтэй бүсэд оршино. Хамгийн олзуурхууштай нь энэ сайхан нутаг алт эрдэнэс эрэгчдийн хөлд дарагдаж хэвлийгээ сэндийлүүлсэнгүй. Нутгийн уугуул иргэд халх, буриад, урианхай зэрэг олон ястануудаас бүрддэг аж. Уг нь Оросын буриадтай хил залгаа тул буриадууд эртнээс нутаглаж байсан энэ газар Манжийн хаанаас тохоон томилсон “харуулын халхууд” гэж нутгийнхан нэрлэсэн монголчууд 18 дугаар зууны сүүл үеэс ирж суурьшсан аж. Одоо ч цус холилдож цэвэр буриадаар ярьдаг хөгшчүүл тэнгэрт хальж буриадаар ярих хүн бидэнтэй тааралдсангүй. Ханийн маань ээж энэ нутагт төрж өссөн буриад хүн. Эжий минь төрж өссөн гал голомт, эцгийнхээ байшин, хашаа хороог үр ач нарт нь нүдээр харуулж сэтгэл нь тун хөдөлсөн байсан. Тэрээр аян замын туршид хүүхэд насныхаа сэтгэл сэргэм хөгжилтэй дурсамжаа бидэнтэй харамгүй хуваалцаж явсан нь аяны урт замыг дундалахад тун ч зугаатай сайхан байлаа. Нөхөр маань ч гэсэн хүүхдүүддээ нутаг орны сонин сайханыг нэгд нэггүй тайлбарлаж явахдаа таавай тээвэй (буриадууд өвөөгөө таавай, эмээгээ тээвэй гэж нэрлэдэг) дээрээ ирж зун амардаг тэртээ хүүхэд насандаа эргэн зочилж буянтай буурлуудтайгаа сэтгэлдээ эргэн золгосон нь лавтай.

Цагаан-Үүр сумын наадам. Сайхан морьтой хосын уралдаан.

Цагаан-Үүр сумын наадам. Соёолон морины уралдаан. Түрүү магнай, аман хүзүүний морьд барианд орлоо.

Буриад талх хийдэг пийшин.

Арьс элддэг эргүүлэг.

Буриад маягийн амьдралын хэвшил төв халхын монголчуудаас арай өөр өвөрмөц. Сүүгээ хөөрүүлээд өрөм тавихгүй шууд түүхийгээр нь сүүний машинаар машиндаж цөцгий, шингэн сүү хоёрыг нь ялгана. Цөцгийгөөрөө масло буюу цөцгийн тос хийж хэрэгцээнээсээ илүү гарсныг нь худалддаг аж. Энэхүү цөцгийн тосоо буриад талх, ёпоошигтойгоо холиод идэхэд тун сайхан амттай. Нутгийнхан халуун зун сэрүүхэн, өвөл дулаахан дүнзэн байшинд амьдарна. Хөвсгөл нутагт нэг ч монгол гэр хараагүйг бодвол энэ нь мөн л дүнзэн байшингийн соёл, уламжлалтай буриадуудаас гаралтай мэт. Айл бүрийн гадаа нэгэн модон шонтой төстэй зүйлс харагдах бөгөөд сониучирхан асуувал арьс элддэг эргүүлэг юм байна. Энэхүү элдүүрээ эргүүлэн арьс элдэж сур хийж байх тун ажилсаг нэгэн малчин залуутай тааралдсан. Ширээр хийсэн сур малын хөлийг гэмтээхгүй, холгож бэртээхгүй жирийн олс, ялангуяа сүүлийн үед бий болсон синтетик мяндсаар хийсэн уяа татлагаас хамаагүй дээр байдаг тул малаа бодох сэтгэлээр л энэхүү залхуутай бөгөөд хүнд ажлыг хийх юм гэж залуу ярилаа. Малыг малчдад өгсөнөөр хөдөө нутагт мал сүрэг их өссөн бололтой. Малчин өрх бүр дунджаар 10 орчим саалийн үнээ сааж үхэр сүргээ давамгай өсгөж амьжиргааны эх үүсгэвэр болгодог. Байгаль орчны нөхцөл нь үхэр өсгөхөд нэн тааламжтай нутаг аж. Өвөлдөө цас их унах тул хадлан бэлтгэх ажил намрын том ажлуудын нэг. Урьд трактор машин техникгүй үед дунджаар 3 долоо хоног хадлангаа гар хадуур, шимээсгээр бэлтгэдэг байсан бол одоо 4-5 хоногт машинаар хаддаг болсон гэх нь бас л нэг дэвшил. Мөн шар тэрэг хөлөглөн явж гар хөрөөгөөр түлээгээ бэлтгэдэг ажлаа дружба хөрөөгөөр хоромхон хийж хөдөлмөрөө хөнгөвчилсөндөө малчид тун сэтгэл хангалуун. Энэ жил малын түүхий эдийн үнэ шалан дээр унаснаас малчид арьс ширээ зарах бэлтгэх нь утгагүй болсон ажээ. Нэлээн чинээлэг малчин айл 30 гаруй үнээ саах бөгөөд цөцгийн тос, нэрмэл архи, мах бэлтгэх гэх мэтээр эрвийх дэрвийхээрээ зүтгэж байж жилдээ ердөө л 3 сая төгрөгийн орлого олдог гэнэ. Урьд арьс шир түүхий эд, ноос ноолуурын үнэ өндөр байхад байдал арай өөр байсан одоо ч ний нуугүй хэлэхэд бид ч байгалийн баялаг, хөвч тайгынхаа хишгээр л хэдэн жил амьдарлаа даа гэж нутгийн малчин залуу ярьж байв. Хөвчид хятадууд, солонгосууд өндөр үнээр авч эм бэлтгэдэг нэн ховор өвс ургамал, ан амьтан элбэг. Харамсалтай нь хусны чага мөөгийг нь авах гэж байна гээд хусаа огтлоод, баавгай, буга, хандгай, гөрөөс, зэрлэг гахай, хүдэр гээд ховор ан амьтдаа сүүлийн хэдэн жил ширүүхэн алж устгаснаас хөвч тайгын ан амьтан араатан жигүүртэн ховордож чоно элбэгшжээ. Өлсөж гуринхалсан чоно гэгээн цагаан өдөр бэлчээрлэж явсан хонин сүрэг үрүү дайрахыг нүдээрээ харж айх гайхах зэрэгцэж билээ. Сум үнэтэй тул малчид чоно агнахыг нэг их хичээдэггүй гэнэ. Харин хамгийн сонирхолтой нь малчин эзнээс нь илүүтэйгээр хонь уруу дайрсан малын дайсан боохойг тэр хавьцаа бэлчээрлэж явсан үхэр сүргийн манлай болсон бух, шарууд нийлж мөөрөлдөж мөргөсөөр салгаж хөөгөөд гаргахыг харж баясав. Хүүхдүүд маань ч Discovery, National Geography Channel зэргийн амьтдын тухай нэвтрүүлгүүдээс ч илүү сонирхолтой, байгалийн бодит үзэгдэл, зүй тогтлыг харсандаа сэтгэл нь тун догдолсон байсан.

Бургалтайн хөндий. Бороо орлоо.

Бургалтайн хөндий. Агьт, Овоот, Халгайтын бэл.

Бургалтайн хөндий.

Зочлон очсон нагац эгч маань биднийг нэгэн зуны байшиндаа буулгасан бөгөөд энэ байшингаас цааш ямарч айл амьтангүй 50 км орчим яваад Оросын хил бий гэж бодохоор бас сүрдмээр ч юм шиг. Харин энэхүү аглаг хөвч тайгад Мобикомийн утас барьж байсан нь Монгол маань бас ч хүн төрөлхтний хөгжилтэй хөл нийлүүлж л байна гэж бяцхан омогших сэтгэл төрнө. Өвс ургамлын анхилуун үнэртэй цэнгэг агаараар цээж дүүрэн амьсгалж хүний жаргал гэж байгаль эх дэлхийн нууцхан буйдад ингэж л нэг тайтгарлыг олоход оршдог гэлтэй. Хотын чимээ шуугиан, тоос шорооноос ангид өнгөрүүлсэн хэдхэн хоногт алжаал ядаргаа, стресс бухимдал төдхөнөө замхарсан нь хүмүүн биднийг яалт ч үгүй байгалийн нэгэн салшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг гэдгийг нотлох шиг. Аяллын маань багийн нэгэн гишүүний хошигнон хэлсэнээр энэхүү аялал маань хямралын үед харьцангуй зардал багатай үр дүн өндөртэй амралт болсон төдийгүй монгол ахуйгаас тасран холдсон бидэнд болон үр хүүхдэд маань Монгол эх орноо таньж мэдэх, бахархах сэтгэлийн галыг бадраасанд юунаас ч илүү олзуурхахыг сацуу энэхүү аян замын тэмдэглэлээ үүгээр өндөрлөе.

Улаанбаатар-Эрдэнэт-Булган-Мөрөн-Хатгал-Цагаан-Үүр аяллын маршрут.

Бичсэн Б.Эрхэмбаяр
2009 оны 7 дугаар сарын 05-20-ний өдрүүд.

15 comments:

tumee 33 said...

Тун сайхан сонин дуулгасанд туйлын ихээр баярлав:)

hypnosis said...

gaihaltai yumaa, huvsgul yavj uzvel ene nasnii jargal boloh gd bn

Anonymous said...

Sain uu? Erkhemee

Ene zun ih saihan amarsan gedegt itgeltei baina, bi mgl-d baihdaa ajliihantaigaa yag iimerhuu chigleleer heden jiliin umnu ayalj baisan maani sanaad orloo. Zuragtai bichleg bolohoor ih "amid" boljee, bayarlalaa.

Mongold uyer bolson gesen, odoo gaigui bolson bolov uu?
USA-s, Dash

Erkhembayar said...

Sain uu,

Huvsgul neeree saihan nuur bilee.

Mongold uer bolood Ub-t ger horoolliin ailiin huuhduud uregdsen bolon Gobi-Altaid neleen olon orh ail aimshigtai zuil bolson. Huurai gazriin hurs ni hatuu us shingeelt muu baidag ni genet huv huurai gazar iim huchtei uer bolgohod hurgedeg yum baina gej sanagdsan. Odoo harin gaigui baina. Ene jil ih boroo elbegtei zun bolj baina. Huurai gazar uer l bolohgui bol ug ni zugeer l yum.

byambaa said...

yostoi goy baigaliin dur zurag bnaa. mgld ochihooroo zaaval yavahiig bodnoo, bi neg udaa huvsgul yavj bsn l daa. jpn humuustei tsug yavsan bolhoor amarsan setgel turuugui, daraad gereeree yavnaa hehe.

Erhtsas said...

Ямар гоё аялал вэ. Сэтгэл баясгасан зүйлсийг бахдан хэлэхдээ гоё сайхнаас өөрийг мэдэхгүй болохоор уншсан бүхэн сэтгэлд минь ямархан баясалыг төрүүлж байгааг үгээр илэрхийлэн гаргаж чадахгүйдээ харамсана.

Монголд байсан бол хамт аялахсан авч явах байсан болов уу? Ирэх жил хэн нэг нь аялах болон уу? хамт явахсан гэсэн бодол өрнөлөөс төгсгөл хүртэл бодогдсоор байлаа.

Аав минь буриад хүмүүсийг ажилсаг, цэвэрч нямбай гэж их л бахдан ярьдагсан. Аавын бахархал болсон буриад зоны амьдралд зочилж үзэхсэн.

Сайхан аялалын тоймоо сэтгэл гэгэлзтэл бичсэнд баярлалаа.

Erkhembayar said...

Baymabaa; Neeree humuustee hamt ayvahaar guiseer baigaad tegdeg baih shuu.

Erhtsas: Daraa jil tov hesgeer bolon govi ruu yavna gej tolovloj baigaa. Hamt yavj bolii shuu . hehe

Anonymous said...

ta hypnosus@yahoo haygaar swedend bachelort surahad yug anhaarah yostoig helj ugch bolhuu esvel sweded suraltsah talaar neg saihan delgerengui bichleg hiij uguuch

Даваацэрэн said...

Сайн байна уу? Миний дүү. Би Чандмань-Өндөрийн хүн. Багадаа Цагаан-үүр суманд, бүр Артелийн лагерт хүүхэд насаа өнгөрөөсөн.
Нутгийнхаа тухай их сайхан зүйл бичсэнд баярлаж байна. Ер нь Цагаан-Үүр, Чандмань-Өндөр 2 сум бол Хөвсгөлийн хамгийн үзэсгэлэнт байгальтай нутаг шүү. Аригийн гол Алаг-Эрдэнэ сумын Яргисын голоос эх авч Чандмань-Өндөр, Цагаан-Үүр сумын нутгаар дайран Үүрийн голд цутгадаг. Тийм учраас бид энэ сайхан нутаг усаа хамгаалж ,нутгаараа бахархаж явах нь манай 2 сумынхны хувьд туйлын чухал аа.

Erkhembayar said...

Davaatserend: Tanai nutag uneheer saihan nutag bailee. Saihan nutgaar ayalaad Mongol ornooroo Mongol hun bolj torsonooroo baharhsan shuu.

Барбагш нар нь said...

Миний ээжийн төрсөн нутаг. Энэ тухай жижхэн дурссан бичлэг сонирховол үзээрэй хөө.
Artagnan

Барбагш нар нь said...

өө УРЛ үлдээхээ мартчиж
http://deeplybluesky.wordpress.com/2009/11/16/x%d1%8d%d0%bb%d0%bd%d0%b8%d0%b9-%d0%ba%d2%af%d2%af%d1%80%d1%81-4-t%d3%a9%d1%80%d3%a9%d0%bb%d1%82%d1%8d%d0%b9%d0%b3%d1%8d%d1%8d-%d1%82%d0%b0%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%b2/

Erkhembayar said...

Hi Artagnan,

url chin orj bolohgui bainaa. Dahiad uldeene uu. yutai ch mundag blogchin uugeer shagaisand talarjiinaa bi

och said...

sain?
ih goyo yum bichsen bna. setgel ih hudulluu manai aav eej 2 tsagaan2uuriinh l de tiim bolood ch ter u ih bayarlalaa. manaihan ger buleeree jil bur tsagaan-uurt amardag nodlin tend zuslangiin baishingaa barisan. nodlin bid nar tsagaan-uur, bulnai, hatgal gesen marshruutaar amarsan ih saihan bsan. bi uuriin nutgaa humuust ihuu ih taniulahiig ih husdeg. tanii utasnii suljee bardij bna gesniig unshij bhdaa 1 yumiig sanalaa jaahan deehen ued tend utas ch tv ch tog tsahilgaan er n yu ch bdaggui bsan yum ter ued tend zun ochood 1 sar bolood gertee harihad orchlon ertuntsuus tasraad butsaad irsen met setgegdel turdug bj bilee. ter ued yag l tsag hugatsaa zogstson yum shig sanagddag yum bna le. ter buhen sanaand orson shu.
aan neeren dahij tsagaan-uureer ayalah bolvol dayan deerhiin agui lu marior ayalaarai bas tendhiinhnii hadlan beltgeh uer n ochij uzeerei uneheer baharhah bolno shu. mun uvul namar zun ochij uzeerei tendehiin uliral bolgon n uneheer sonin shu. uvul jinhene amar amgalan gej yu bolohiig medrene yamar ch chimee anirgui, harin namar ta olon ungiig harna, havar ertuntsud iim saihan yum bas bhaa gej bodno shu.
za eniig l sanal bolgii do. tand amjilt husii.

Anonymous said...

If you see the eight of wands, you may be relocating
to a new city, or perhaps beginning a new occupation. Believe of this as your personal energy,
from your internal source of psychic skills.

my blog ... Is California Psychics Legit?